1. Zagadnienia wstępne

1.1. Finanse

FINANSE - to ogół zjawisk ekonomicznych związanych z ruchem pieniądza w procesie podziału i wymiany wartości.

Na ruch pieniądza składa się: gromadzenie, podział i wydatkowanie środków pieniężnych.

Przedmiotem zainteresowania finansów jest pieniądz będący w ruchu, czyli jego emisja poprzez system bankowy, cyrkulacja miedzy różnymi podmiotami gospodarczymi oraz gromadzenie w nim oszczędności i rezerw.

Finanse zajmują się analizą zjawisk pieniężnych na tle i w związku z przebiegiem takich zjawisk realnych w gospodarce jak: produkcja, podział, spożycie indywidualne i zbiorowe, inwestycje oraz wymiana z zagranicą.

1.2. Zasób pieniężny

Zasób pieniężny - to ogół środków pieniężnych w dyspozycji danego podmiotu gospodarczego, którymi podmiot może względnie swobodnie dysponować, gospodarować, ponieważ środki te nie mają z góry narzuconego zastosowania.

1.3. Fundusz pieniężny

Fundusz pieniężny - to zasób pieniężny przeznaczony na realizację określonego celu.

Budżet centralny, regionalny, budżet towarzystw emerytalnych - operują one głównie funduszami. Nie mają one pełnej swobody w dysponowaniu środkami pieniężnymi.

Firmy tworzą lub zmuszone są przez określone prawo do tworzenia funduszy, np. funduszu socjalnego.

2. Kategorie zjawisk finansowych

Zjawiska finansowe mają złożony i zróżnicowany charakter, najogólniej można je podzielić wg kryterium: przedmiotowego i podmiotowego.

2.1. Kryterium przedmiotowe

Pozwala ono wyodrębnić różne rodzaje zjawisk pieniężnych (przepływów, strumieni pieniężnych) niezależnie od tego jakie podmioty biorą w nich czynny udział.

Wg tego kryterium wyróżnia się:

1. Przychody i wydatki materialne i osobowe

(Są one również często nazywane przychodami, przepływami ekwiwalentnymi lub rynkowymi).

Cechy charakterystyczne przychodów i wydatków materialnych:

 Ruchowi środków pieniężnych towarzyszy równoczesny ruch wartości materialnej (usługi, dobra)

 Są one regulowane głównie przez mechanizm rynkowy zgodnie z relacjami podaży i popytu.

 Czasami mogą podlegać innym wpływom (opodatkowanie towarów, ustawowe określenie płacy minimalnej)

2. Przychody i wydatki redystrybucyjne

(są też nazywane transferami, płatnościami transferowymi)

Cechy charakterystyczne przychodów i wydatków redystrybucyjnych:

 Występują wtedy, gdy ruchowi pieniądza nie towarzyszy ruch wartości materialnej.

 Nie podlegają regułom rynkowym, lecz są regulowane przez prawo finansowe.

 Charakteryzuje je brak wzajemnego świadczenia ze strony podmiotu gospodarczego, otrzymującego środki pieniężne od innego podmiotu.

 Do typowych transferów należą: np. podatki, opłaty, zasiłki, emerytury, renty, dotacje, subwencje, darowizny.

3. Przychody i wydatki kredytowe

Cechy charakterystyczne przychodów i wydatków kredytowych:

 Związane są z działalnością gospodarczą banków

 Funkcje kredytowe spełniają przede wszystkim banki komercyjne

 Poza kredytem bankowym występuje również kredyt towarowy.

Dla banku udzielenie kredytu nie jest wydatkiem pieniężnym (nie pomniejsza on własnych zasobów pieniężnych), natomiast kreuje nowy zasób pieniądza kredytowego.

Spłata kredytu przez pożyczkobiorców nie jest przychodem pieniężnym (nie powiększa to zasobów banku, wykreowane wcześniej dla dłużnika zasoby ulegają likwidacji).

4. Przychody i wydatki ubezpieczeniowe

Wyróżniamy dwa rodzaje ubezpieczeń: społeczne i gospodarcze.

Ubezpieczenia społeczne - cechy charakterystyczne:

 Są najczęściej obowiązkowe i powszechne

 Mają chronić przed niedostatkiem, zapewnić niezbędne minimum

 Najczęściej są to ubezpieczenia na koszt pracodawcy i państwa

Ubezpieczenia gospodarcze- cechy charakterystyczne:

 Mają charakter ubezpieczeń osobowych i majątkowych

 Zawierane są dobrowolnie i na koszt pracownika

 Suma ubezpieczeń oraz inne elementy ustalone są na wniosek ubezpieczającego.

 Częściowo występuje brak ekwiwalentności tych płatności oraz brak ich związku

z rynkowym mechanizmem podziału i wymiany.

2.2. Kryterium podmiotowe

Podmiotowa systematyka zjawisk finansowych oparta jest na kryterium rodzajowego zróżnicowania jednostek dokonujących operacji pieniężnych.

Wg tego kryterium wyróżnia się:

1. Finanse gospodarstw domowych - realizowane są poprzez przepływy / strumienie:

 strumienie materialne

przychody: wynagrodzenia za pracę

wydatki: zakup dóbr i usług konsumpcyjnych

 strumienie redystrybucyjne

przychody: darowizny, renty, emerytury, dywidendy, zasiłki, procenty od obligacji

wydatki: podatki, składki ubezpieczeniowe

 strumienie kredytowe

przychody otrzymany kredyt bankowy

wydatki spłata tego kredytu

2. Finanse publiczne - tj. finanse państwa, samorządu terytorialnego oraz organizacji nie nastawionych na zysk, realizujących funkcje państwa (fundacje, instytucje charytatywne).

 strumienie materialne

przychody: z tytułu sprzedaży mienia publicznego, czy świadczenia różnego rodzaju usług wydatki: płace pracowników sektora publicznego, zakup broni dla wojska oraz zapłata za usługi dla sektora w ramach systemu zamówień publicznych.

 strumienie redystrybucyjne

przychody: grzywny, dywidendy, składki na ZUS, część zysku banku centralnego

wydatki: subwencje, dotacje, wypłacone odsetki od dotacji państwowych, odszkodowania

z tytułu ubezpieczeń społecznych podatki, składki ubezpieczeniowe

 strumienie kredytowe

przychody otrzymane kredyty od banku centralnego i baków komercyjnych

wydatki zwrot zaciągniętych kredytów

3. Finanse banków i instytucji kredytowych

 strumienie materialne

przychody: z tytułu sprzedaży składników majątkowych, prowizje od usług maklerskich

wydatki: płace dla pracowników, zakup środków dla bieżącej działalności, rozbudowy

infrastruktury przestrzenno - technicznej

 strumienie redystrybucyjne

przychody: procenty od kredytów, dywidendy, opłaty, prowizje z tytułu obrotu

bezgotówkowego

wydatki: procenty od depozytu, podatki i opłaty, dywidendy dla właścicieli banków

 strumienie kredytowe

przychody otrzymane kredyty od banku centralnego i baków komercyjnych

wydatki zwrot zaciągniętych kredytów

4. Finanse towarzystw ubezpieczeniowych

 strumienie materialne

przychody: z tytułu sprzedaży składników majątkowych

wydatki: wynagrodzenia pracowników, zakup dóbr inwestycyjnych

 strumienie redystrybucyjne

przychody: otrzymane składki ubezpiecz., procenty od depozytów bankowych i obligacji

wydatki: wypłacone odszkodowania, procenty od otrzymanych kredytów, podatki i opłaty

 strumienie kredytowe

przychody otrzymane kredyty od banku centralnego i baków komercyjnych

wydatki zwrot zaciągniętych kredytów

5. Finanse przedsiębiorstw zarobkowych - mają zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania finansów jako całości

 strumienie materialne

przychody: z tytułu sprzedaży dóbr i usług konsumpcyjnych i produkcyjnych

wydatki: z tytułu zakupu czynników produkcji, płace dla pracowników

 strumienie redystrybucyjne

przychody: subwencje, dotacje, darowizny, procenty od depozytów bankowych, dywidendy

od akcji innych przedsiębiorstw

wydatki: podatki i opłaty, procenty od zaciągniętego kredytu, procenty od

wyemitowanych obligacji, dywidenda dla właścicieli, składki ubezpieczeniowe

 strumienie kredytowe

przychody otrzymane kredyty od banku centralnego i baków komercyjnych

wydatki zwrot zaciągniętych kredytów

3. Różnice między finansami publicznymi i prywatnymi

Finanse publiczne Finanse prywatne

Opierają się na władztwie finansowym podmiotu publicznego (powstają przymusowo) Tworzone są na podstawie czynności cywilno - prawnych

Są narzędziem realizacji interesu ogółu społeczeństwa Zorientowane są na korzyści indywidualne - realizację zysków.

Funkcjonują wg planów sporządzonych na przyszłość Podmioty gospodarują dostosowują swoje działania do stale zmieniających się warunków rynkowych

Rozmiary publicznych zasobów i operacje za ich pośrednictwem przeprowadzane, dokonują się na znacznie większej skali niż zasoby podmiotów prywatnych Rozmiary prywatnych zasobów i operacje za ich pośrednictwem przeprowadzane, dokonują się na znacznie niższej skali niż zasoby podmiotów publicznych

4. Państwo jest suwerenem w dziedzinie polityki pieniężnej.

Suwerenność wyraża się w nie podleganiu żadnym innym władzom zewnętrznym i wewnętrznym.

Władztwo finansowe wyraża się w trzech atrybutach:

- Prawo do ustanawiania i emitowania pieniądza państwowego jako obowiązującego środka płatniczego

- Prawo do ustanawiania i pobierania w trybie publicznym dochodów

- Prawo do dokonywania wydatków związanych z wykonywaniem funkcji publicznych

Współczesne państwo często przekazuje innemu wewnętrznemu podmiotowi publicznemu, prawo do stanowienia dochodów publicznych.

Konstytucyjne przekazywanie uprawnień do poboru danin publicznych oraz stosowania z tym polityki finansowej określa się mianem decentralizacji finansowej.

Decentralizacja finansowa może mieć postać:

1. Reglamentacji pozytywnej - polega na konstytucyjnym i ustawowym wyliczeniu kompetencji niepaństwowych podmiotów publicznych w zakresie gromadzenia dochodów i dokonywania wydatków.

2. Reglamentacji negatywnej - opiera się na zasadzie domniemania kompetencji we wszystkich sprawach niezastrzeżonych do wyłącznej właściwości organów państwowych

5. Finanse publiczne pełnią następujące funkcje:

5.1. Alokacyjna

Wyraża się w oddziaływaniu finansów publicznych, na proces rozmieszczania czynników produkcji i na strukturę produkcji. Finanse publiczne są instrumentem alokacji wszędzie tam gdzie zawodzi rynek.

Ingerencja państwa w życie gospodarcze powinna sprowadzać się wyłącznie do:

 Ustanawiania odpowiednich przepisów prawnych wyznaczających dopuszczalne granice funkcjonowania wolnego rynku (zakazy i nakazy)

 Pobierania danin publicznych w postaci podatków, ceł i opłat

 Prowadzenia polityki pieniężnej

 Wydatkowania uzyskanych środków finansowych na zakup dóbr i usług w sektorze prywatnym, zatrudnianiu pracowników administracji państwowej i świadczeniu usług, które oferowane są społeczeństwu w zasadzie bezpłatnie lub za opłatą nie pokrywającą kosztów.

5.2. Redystrybucyjna

Podział dochodu zgodnie z tym, co społeczeństwo w danym okresie uważa za "sprawiedliwy" i "słuszny" podział. Funkcję tą realizuje przede wszystkim budżet, natomiast uzupełniającą rolę odgrywają banki, system ubezpieczeń społecznych, giełda papierów wartościowych.

5.3. Stabilizacyjna

Polega na utrzymaniu :

 Wysokiego stanu zatrudnienia

 Określenia (utrzymania) racjonalnego poziomu stabilności cen

 Utrzymania właściwej stopy wzrostu gospodarczego z uwzględnieniem jego efektów dla bilansu płatniczego

6. System finansowy państwa - polityka i gospodarka finansowa

6.1. System finansowy państwa czy innego podmiotu publicznego to zespół:

instytucji prawnych połączonych w sposób celowy i logiczny w całość, służący gromadzeniu środków pieniężnych i ich rozdysponowaniu. System ten powinno cechować poszanowanie i ochrona własności prywatnej oraz zasadę wolności gospodarczej.